فیلم «ادیسه» (The ) یکی از موردانتظارترین آثار سینمایی سال ۲۰۲۶ است. این فیلم، اثر بعدی کریستوفر نولان پس از موفقیت چشمگیر و تصاحب جایزه اسکار بهترین فیلم با «اوپنهایمر» محسوب میشود. نولان برای این پروژه حماسی، تیمی قدرتمند از ستارگان هالیوود شامل مت دیمون، آن هتاوی، تام هالند، زندایا، شارلیز ترون، لوپیتا نیونگو، الیوت پیج، جان برنتال و چند چهره سرشناس دیگر را گرد هم آورده است.
نولان که سالها پیش تا آستانه کارگردانی فیلم «تروآ» (Troy) بر اساس منظومه ایلیاد پیش رفته بود، حالا سرانجام فرصت یافته تا برداشت منحصربهفرد خود را از یکی از نمادینترین شاهکارهای ادبیات کلاسیک غرب به تصویر بکشد.
داستان «ادیسه» بارها در قالبهای مختلف اقتباس و بازآفرینی شده است؛ از انیمیشن «سیمپسونها» گرفته تا فیلم «ای برادر، کجایی؟» ساخته برادران کوئن. با این حال، اگرچه اکثر مخاطبان نام این اثر هومر را شنیدهاند، اما شاید هرگز متن کامل آن را نخوانده یا آخرین بار در دوره دبیرستان با آن مواجه شده باشند. پیش از آنکه به تماشای این رویداد بزرگ سینمایی بروید، مرور این ۷ نکته کلیدی به درک بهتر فیلم کمک خواهد کرد.
۱. منظومه «ادیسه» چه زمانی نوشته شد؟
«ادیسه» در کنار «ایلیاد»، یکی از دو منظومه حماسی بزرگ هومر، شاعر نامدار یونان باستان است. بر اساس برآوردهای تاریخی، تاریخ نگارش این اثر به سدههای هشتم تا هفتم پیش از میلاد بازمیگردد؛ این یعنی با متنی حدوداً ۲۸۰۰ ساله سر و کار داریم!
تاثیر این اثر بر ادبیات داستانی جهان انکادناپذیر است؛ به طوری که اثرپذیری از آن را میتوان در شاهکارهای معاصری چون «ارباب حلقهها» و «جنگ ستارگان» به روشنی مشاهده کرد.
۲. جنگ تروآ چه بود؟
جنگ تروآ نبردی ۱۰ ساله در اساطیر یونان باستان بود که میان آخاییها (یونانیان) و شهر تروآ رخ داد. جرقه این جنگ زمانی خورده شد که پاریس (شاهزاده تروآ)، هلن (همسر منلائوس، پادشاه اسپارت) را ربود. این نبرد از مهمترین رویدادهای ادبیات یونان است که در نهایت با خدعه معروف یونانیها و ورود پنهانی آنها به شهر با یک اسب چوبی بزرگ پایان یافت؛ رویدادی که واژه ماندگار «اسب تروآ» را وارد ادبیات جهان کرد.
درباره واقعی بودن جنگ تروآ میان مورخان اختلاف نظر وجود دارد. در حالی که برخی پژوهشگران باور دارند داستان ریشه در رویدادهای واقعی تاریخی دارد، گروهی دیگر آن را ترکیبی از محاصرهها و نبردهای مختلف میدانند. با این وجود، جنگ تروآ همواره پسزمینهای جذاب برای خلق برترین آثار داستانی تاریخی بوده است.
۳. هلن تروآ کیست؟
هلن تروآ یکی از سرشناسترین چهرههای اساطیر یونان است. او که ابتدا همسر منلائوس بود، با رفتنش به همراه پاریس به تروآ شعله جنگ را افروخت. در برخی روایتها از ربوده شدن او سخن رفته و در برخی دیگر از یک عشق دوجانبه یاد شده است؛ اما در هر صورت، این اتفاق بهانهای به دست یونانیان داد تا دست به حمله بزنند. کریستوفر مارلو، نمایشنامهنویس سرشناس، در سال ۱۶۰۴ در نمایشنامه دکتر فاستوس، هلن را «چهرهای که هزار کشتی را به آب انداخت» توصیف کرد.
در اساطیر یونان، هلن دختر زئوس (خدای خدایان) و نیمهخدا محسوب میشود. در فیلم «ادیسه»، لوپیتا نیونگو ایفاگر نقش هلن تروآ و همچنین خواهرش کلیتمنسترا خواهد بود.
۴. منلائوس کیست؟
منلائوس پادشاه اسپارت، همسر هلن و برادر کوچکتر آگاممنون است. او یکی از کلیدیترین فرماندهان نبرد تروآ بود. پس از پایان جنگ و زمانی که ادیسئوس در دریا سرگردان شده، منلائوس به اسپارت بازمیگردد و در آنجا با تلمخوس (پسر ادیسئوس) دیدار میکند.
در فیلم «ادیسه»، نقش منلائوس را جان برنتال ایفا میکند. به نظر میرسد او همان شخصیتی است که داستانهای جنگ تروآ را برای تلمخوس (با بازی تام هالند) روایت خواهد کرد.
۵. آگاممنون کیست؟
آگاممنون پادشاه موکنای (میسن) و فرمانده کل نیروهای یونانی در جنگ تروآ است. او برادر بزرگتر منلائوس و شوهر کلیتمنستراست. آگاممنون پادشاه و جنگجویی قدرتمند است که در نهایت پس از بازگشت از تروآ با توطئه همسرش کشته میشود.
بنی صفدی که پیش از این در فیلم «اوپنهایمر» با نولان همکاری داشته، در این اثر نقش آگاممنون را بازی میکند.
۶. ادیسئوس کیست؟
ادیسئوس، پادشاه زیرک جزیره ایتاکا، قهرمان اصلی منظومه «ادیسه» است. او پیش از این در منظومه «ایلیاد» نیز حضوری پررنگ داشته است؛ موضوعی که «ادیسه» را به یکی از نخستین و موفقترین اسپینآفهای (Spin-off) تاریخ ادبیات تبدیل میکند! مت دیمون در فیلم کریستوفر نولان نقش ادیسئوس را ایفا میکند.
داستان «ادیسه» درباره سفر پرفرازونشیب ادیسئوس برای بازگشت به خانه، نزد همسرش پنلوپه و فرزندش تلمخوس است. او در ابتدا تلاش کرده بود با تمارض به دیوانگی از حضور در جنگ تروآ فرار کند، اما حیلهاش لو رفت و مجبور به جنگ شد. زیرکی و دلاوری او در طول ۱۰ سال نبرد تروآ، زمینه را برای ماجراهای حماسی منظومه ادیسه فراهم ساخت.
۷. آیا داستان «ادیسه» بر اساس واقعیت است؟
اگرچه داستان «ادیسه» بر بستر جنگ تروآ روایت میشود، اما خود منظومه «ادیسه» اثری کاملاً داستانی و افسانهای است. این اثر یک کتاب تاریخ نیست، بلکه متنی حماسی و اساطیری شامل موجودات خیالی مانند سایکلاپسها (غولهای یکچشم)، سیرنها (پریهای دریایی اغواگر) و دخالت مستقیم خدایان یونان است. اگرچه جغرافیا و فضای کلی داستان الهامگرفته از جهان باستان است، اما ماهیت آن کاملاً با تخیل و اسطورهشناسی گره خورده است.